تکثیر گیاهان : عبارتست از افزایش در تعداد گیاهان به روشهای جنسی و غیر جنسی موفقیت در ازدیاد در گرو سه نکته است : 1- داشتن آگاهی در مورد وضعیت های محیطی 2- داشتن اطلاعاتی در مورد وضعیت گیاه 3- مهارت فنی تکثیر تکثیر  جنسی ------SEXull بذر کشت تخمک (اطلسی ) - جنین زدایی سوماتیکی کشت سبک - کشت گروهغیر جنسی  یا رویشی vegetative  یا  asexull                                  قلمه ساقه stemcutning  آیومیکس ( مرکبات ) - جنین نابجا ، تکثیر بوسیله قلمه قلمه ریشه rootoc قلمه برگ  leatoc قلمه ساقه : قلمه چوب سخت (انجیر و انار و ....) 2- قلمه چوب نیمه سخت یا نیمه جنسی ، قلمه چوب نرم (یاس ، توری ) 4 - قلمه علفی (گیاهان آپارتمانی ) قلمه ریشه : در زمانی که گیاه هنوز از خواب بیدار نشده است (اسفند ماه ) قلمه برگ : از گیاهانی چون سیاه توت می توان گرفت پیوند grafting : شامل یک ساقه با چند جوانه ( زبانه ای ، اسکله ای ، جانبی ، مجاورتی ، مهاری ، تاجی ) کو پیوند: فقط شامل یک جوانه است خواباندن (افکندن ) layering  : به چند نوع تقسیم می شود : انتهایی ، ساده ، مرکب ، مارپیچی ، کپه ای ، هوایی (چینی ) ، ساقه رونده runner  گل گندم (سبحانی ) ، توت فرنگی پاجوش : مانند گل محمدی ، انار جداسازی saprapion : پیاز ( bulb  ) پدازه (corm ) ، زعفران ، گلایول تقسیم بوته ( diveison ): ساقه زیر زمینی ( rhizome  ) نیاساگ مثل اختر ، مرغ بهشتی ، موز از پائیز تا قبل از بیدار شدن از خاک می توان تکثیر کرد . 2- با گیاه ( آناناس ، خرما ) 3 - غده ( ژوخه ) tuber - 4- ریشه گوشتیtuberous root   کوکب ، سیب زمینی شیرین کشت بافت (توانمندی ) : یعنی قدرت تولید از یک سلول ( کشت نوک شاخساره ) ، کشت برسیم ، ریز پیوندی ( مرکبات ) micoropropagation ، کشت سلول و بافت . اساس سلولی تکثیر گیاه : تکثیر شامل کنترل دو شکل مختلف نمودر چرخه زندگی گیاهان می باشد شامل چرخه جنسی و غیر جنسی می باشد حفظ صفات گیاه وابسته به انتقال ترکیب ژنهای روی کروموزهای گیاه را ایجاد می کند . میوز و تولید مثل جنسی : دو تقسیم هسته ای متوالی که طی آن کروموزم های n 2 به n  کاهش می سابد و تفرق ژنتیکی حاصل می شود . تولید مثل جنسی شامل ترکیب گامتهای نر و ماده است که در نهایت بذر تشکیل می شود شکل ظاهری یک گیاه و نحوه انتقال صفات از نسلی به نسل دیگر بوسیله ژنهای روی کروموزم تشکیل می شود . همزیگوس ( هموزیگوت ) : اگر تعداد زیادی از ژنهایی که روی کروموزم قرار دارد مشابه ژنهایی که روی زوج دیگر آن جفت کروموزم قرار دارند اگر در چنین گیاهانی خود گرده افشانی صورت گیرد یا والد دیگر از نظر ژنتیکی با والد اول مشابه باشد گیاه تولید شده والدین خواهد بود . اگر تعداد زیادی از ژنهای روی یک کروموز با ژنهای روی کروموزم زوج آن متفاوت باشد یا هتروزیگوس با ناخالص باشد در چنین حالتی صفات ظاهری گیاه ممکن است به نتایج انتقال پیدا نکند . تقسیم میتوز و تقسیم غیر جنسی : نوعی تقسیم هیته ای است که اندازه کروموزم ابتدا دو برابر شده سپس تقسیم می شوند که هر کدام مشابه هسته ای اولیه می باشد . تقسیم غیر جنسی در صورتی امکان پذیر است که هر سلول گیاهی حاوی تمام ژنهای لازم برای رشد و نمو باشد . در تقسیم میتوز کروموزم ها به طور طولی شکاف می خورند و بدو کروموزم مشابه تقسیم می شوند که در نهایت هر کدام به یک سلول دختری منتهی می شود و تقسیم میتوز در نواحی مانند نوک شاخه ها ، نوک ریشه ، لایه زاینده صورت می گیرد و باعث رشد گیاه می شود در زمان زخم شدن گیاه در محل زخم تقسیم میتوز صورت می گیرد . تقسیم میتوز عامل اصلی رشد رویشی ، بازرایی و بهبود زخم است و افزایش رویس را بوسیله قلمه ، پیوند و خواباندن جدا سازی و تقسیم ممکن می سازد.    ساختار های تکثیر ، محیط کشت و ظروف کشت : ساختارهایی که دارای وسایل کنترل دما بوده و نور فراوانی دارد مانند گلخانه ، شاسی گرم green house   که برای جوانه زنی (تنزیدن ) بذر یا ریشه دار کردن قلمه استفاده می شود . ساختارهایی که در آنها گیاهان حساس را برای پایدار شدن در برابر سرما و آماده شدن برای انتقال به مزرعه نگهداری می شوند مانند شاسی سرد cold frame  و سایه بان - lath hous      گلخانه : استفاده از گلخانه ها به منظور پیشرس کردن تاریخچه طولانی دارد از نظر ساختمان دارای انواع مختلفی هستند ، یکطرفه ، دوطرفه نیمه دو طرفه و از نظر نوع مواد امور و استفاده از چوب یا فلزات ساخته می شود ، گلخانه های پیش ساخته زیاد مورد استفاده قرار می گیرند . گرم کردن گلخانه ها بطور سنتی بوسیله بخار آب گرم انجام می شده است . بخاریهای نفتی یا کگازی ، لوله های آبگرم جهت خنک کردن گل خانه ها از روش های مختلفی مانند سیستم پوشال یا پنکه در واقع یک روش مرطوب در مناطق خشک است . آب پاشی پوششهای گلخانه آب پاش گیاهان درون گل خانه ، استفاده از پوشش های گل خانه ای یا دوغ آب آهک نیز در خنک کردن گلخانه موثر است و همچنین استفاده از کودهای آجی ، پنکه های سقفی ، سیستم میست در خنک کردن گلخانه موثر است . کنترل عوامل محیطی با کامپیوتر : امروزه با پیشرفت تکنولوژی می توان دما ، تهویه ، نور ة کاربرد کودهای مایع در آب آبیاری ، تنظیم میزان  co2 رطوبت گلخانه را از طریق ثبت برنامه در کامپیوتر بطور اتوماتیک انجام داد. پوشش های گلخانه ای : گلخانه های پوشیده شده با شیشه گران  قیمت است ، شیشه بخوبی نور را از خود عبور می دهد . پلاستیک : (نپلی اتیلن ) نیبر ، اکر لیک ، یلی ونیل کلراید pvc  سبک وزن بوده و نسبت به شیشه ارزان تر هستند . گلخانه های پلاستیکی ( فقط پلاستیک ) در زمستان باعث چکیدن نامطلوب آب از سقف گلخانه بر روی گیاهان می شود که این مشکل را می توان با تهویه مناسب بر طرف کرد . پلی اتیلن 85 درصد از نور خورشید را از خود عبور می دهد . پلی ونیل فلوراید تا ده سال دوام می آورد قابل انعطاف و خاصیت عبور نور آن خوب است هزینه اولیه آن 5 برابر پلی اتیلن است . پلی و نیل کلراید از پلی اتیلن دوام بیشتر دارند و در هوای سرد از بین می روند . پوششهای غیر قابل انعطاف : فایبر گلاس : صفحات محکم ، با سطوح موجدار ضخامت آنها 96% است میزان عبور نور آن 80 تا 90 درصد است اما بعد از چند سال کاهش می یابد قیمت آن بیشتر شیشه ای است عیب عمده آن آتشگیر بودن است . پلی کربنات : 90 درصد نور را از خود عبور می دهد تحمل آن 200 برابر شیشه ای است و سبک وزن نیز می باشد . پوشش های غیر قابل انعطاف بصورت دو لایه نیز موجود هستند . شاسی گرم : ساختار کوچک و کوتاهی است که تقریباً برای همان منظورهایی که از گل خانه استفاده می شود بکار می برند برای ریشه زایی قلمه ها ، کاشت بذر ، گرما در شاسی گرم بوسیله کابل های حرارتی ، لوله های آبگرم ، جریان هوای گرم یا تبخیر کود دای تامین می شود از یک جعبه بزرگ چوبی تشکیل شده است که دیواره شمالی آن بلندتر است اندازه آن به دلخواه است . شاسی سرد : ساختمان آن مانند شاسی گرم است به غیر از اینکه وسیله گرمایی در آن قرار داده نشده است سایه بان : گیاهان گلدانی را از دما و شدت نور زیاد حفظ می کند . محیط کشت مناسب : باید دارای ویژگیهای زیر باشد : 1 - به اندازه کافی سفت و محکم باشد تا قلم و بذر را در حین ریشه دار شدن یا جوانه زدن حفظ کند . 2 - به اندازه کافی در خود رطوبت نگه دارد ، دارای خلل و فرج کافی باشد ، عاری از بذر علفهای هرز و انواع عوامل بیماری زا باشد ، قابل چند عفونی کردن باشد ، محیط کشت بذر دارای مواد غذایی کافی می باشد ، سمیتی برای گیاه داشته باشد . خاک : متشکل از موادی در حالت جامد ، مایع و گاز می باشد بخش جامد شامل مواد آلی و معدنی می باشد شن ( ماسه ) : شامل ذراتی به قطر5% تا 2 میلیمتر سنگین ترین محیط ریشه زایی از لحاظ وزنی است قبل از استفاده باید ضد عفونی شود . مواد غذایی ندارد و قادر به تغییر    p hنیست . یکی از بهترین محیط های ریشه زایی قلمه است . پیت یا گیالوش : با بقایای گیاهان مردابی می باشد که در زیر آب به حالت نیمه پوسیده در آمده باشند      بذرسه قسمت اصلی دارد:1-جنین2-بافت های ذخیره ای3-پوشش بذر گروه بندی بذرها براساس خصوصیات جنین و پوششهای جنین و پوششهای بذر :1-بذرهای با آندوسپرم به عنوان ذخیره غذایی(داندرون)که شامل1)جنین نابالیده یا رشد نکرده:درواقع جنین خیلی کوچک و توسعه نیافته است اما در موقعه جوانه زنی رشد بیشتری می کند مانند ماگتولیا وتاج الملوک 2)رویان خطی:دراین حالت رویان بیشتر از حالت قبل رشد کرده ودر جوانه زنی افزایش بیشتر می یابد مانند چتریان،پامچال،خانواده زیتون 3)رویان کوچک:بیش از نصف بذر زا پر می کند مامنند بگونیا،تنباکو،اطلس،میمون 4)رویان احاطه گر:در این حالت آندوسپرم واحاطه می کند مثل علف هفت بند،تاجفردوس،لاله عباس بذرهای غیر آندوسپرمی:براساس پوششهای بذر گروه بندی می شوند. الف)پوسته سخت بذرمانندلوبیا،شوعدانی،پسته،عناب،پنبه،پیچک ب)پوسته نازک ،لایه اعاب دارمانند شب در ،شوعدان،بنفشه ج)پوسته خارجی چوبی با لایه نیمه نفوذ پذیر داخلی مثل خرزه زهر،گاو زبان وحسن یوسف ح)پوسته خارجی دارای الیافی با لایه بالایی غشایی نیمه نفوذ پذیر مانند بسیار از گونه های خانواده Asteracceae پ)جنین رشد نکرده بدون هیچ ذخیره غذایی مانند ارکیدها ه)جنین های کوچک تغییر شکل یافته بذر را احاطه کرده است مانند گندمیان چند جنینی و آپومیکسی polymbreeny وApomixis :حالتی است که بیش از یک جنین در یک بذر رشد می کند. سلولهای حاصل از بافت خودش توانایی تشکیل جنین را پیدا می کند که در مرکباتو انبه پیدا می شود که در این گیاهان هم جنین حاصل از لقاح  آوهم جنین آپومیکس دیده می شود. آپومیکسی:تولید جنین وبذر بدون عمل لقاح است آپومیکس(نامیزیدن):یعنی فقط جنینهای آپومیکس تولید می کنند.آنهایی که هم جنینهای آپومیکس وهم جنینهای جنسی تولید می کنند نامیزیدن اختیاری یا غیر اجباری هستند.(مرکبات)ارزش ارقام آپومیکس بستگی به کاربرد آنهادارد در مرکبات از ارقام آپومیکس برای تولید میوه استفاده نمی شود زیرانهالهای حاصل دارای ویژگی های نامطلوبی برای تولید میوه هستند از جمله می توان  قدرت رشد زیاد ،بلوغ دیر هنگام وکیفیت پایین میوه نهالهای حاصل ازاین بذرهای عادی ازوبروس هستند مهمترین کاربرد آنها در مرکبات استفاده به عنوان پایه های عادی از ویروس است نامیزیدن رویشی یا آپومیکسی رویشی:برخی مواقع درگل آذین به جای گل جوانه های رویشی یا پیاز چه تشکیل می شود در پیاز مصری وگیاه خنجری دیده می شود. صافی تولید نور:جاهایی خستند که گروهی از گیاهان بطور اختصاصی برای تولید بذر کشت می شوند در اطراف این منطقه باید لایه جدا کننده موجود باشد که عرض آن حداقل 120متر.بذرهای اطلاح شده بذری هستند که تحت نظارت اصلاحگروبا برنامه های تولید شده است بذر پایه نسل بعدی بذر اصلاح شده است و طوری تهیه شده است که بالاترین استاندارد هویت وخلوس ژنتیکی درآن حفظ شده است این بذر منع گرئههایی دیکر بذرهای گواهی شده است بذر برگزیده مانند بذر پایه است بذر سبز شده نسل بعدی بذر پایه است که تحت استاندارهای مغضی از سوی موسسات تولید بذر گواهی و تولید شده است بذر گواهی شده نسل بعدی بذر سبز شده است که باحجم زیاد تولید وبه زارعین فروخته می شود قانون حفاظت از واریترهای گیاهی گواهی به رقمی می شود که با تمام ارقام شناخته شده از نظر یک یا چند صفت اختلاف داشته باشد این رقم باید یکنواخت بوده وهر تغییری در آن قابل توصیف و پیش بینی باشد رقم باید با ثبات باشد یعنی  در حین تکثیر ویژگی های اصلی آن بدون تغییر باقی بمبند گواهی صادر شده تا17سال اعتبار دارد بذر دیگری با این نام واین خصوصیات با نام دیگر نمی تواند به بازار عرضه شود. منابع تولید بذر :بذرهای گل و سبزی و گیاهان زراعی،برخی از بذرهای زراعی مانند ذرت و گندم در مناطقی تولید می شوند که این محصولات در آنجا کشت و کار می شوند.گرچه مقادیر بیسار زیادی از این بذرها در مناطق خاصی بویژه در جاهایی که باران تابستانی اندک می بارد تولید می شوند. هر توده بذری باید دارای بر چسب کنترل کیفیت و گواهی باشند که شامل مشخصاتی مانند نام گیاه ،واریته،تاریخ تولید ،نام شرکت تولید کننده،درجه جوانه زنی،قوه نامیه،منطقه تولید. در بسته بندهای مختلف معمولاً عادی از هوا که ضد عفونی و عادی از هر ناخالصی است عرضه می شوند. بذرگیاهان چوبی:تعداد زیادی از شرکت های تجاری وجود دارند که این بذرها را جمع آوری وبصورت گواهی شده بفروش می رسانند بذرهای درختان ودرختچه هاو گیاهان علفی می توانند توسط خزانه کاریها تولید شوند بطور سنتی بذر بیشتر درختان میوه به عنوان فراورده های جانبی کارخانه های کنسرو سازی با آب میوه گیری هستند مثلاً هلو رقم halford.Lovell زرد آلو رقم به این روش می توانند جمع آوری شوند به شرایط آنکه اختلاف ارقام صورت نگیرد. بلوغ Maturation:بذر بالغ بذری است که به مرحله ای رسیده است که می توان آنرا از گیاه مادری بدون آنکه آسیبی به قوه نامیه اش برسد جداکرد یعنی پس از آن وزن خشک ان افزایش نمی یابد. زود برداشت کردن بذرها برای بعضی از گیاهان چوبی که پوشش سخت همراه با جنین خفته دارند مطلوب است اگر این بذرها خشک شوند پوسته آنها سخت می شود. گیاهان از نظر رسیدن میوه به سه گروه تقسیم می شوند:1-آنها که میوه خشک دارند با پوششهای بذر درهم آمیخته ،این میوه ها شکوفا نشده و بعداز رسیدن بذر پراکند نمی شود مثل ذرت کندم 2-آنهایی که میوه خشک تولید می کنند وپس از رسیدن بذر به آسانی پخش می شوند مانندمانند گیاهانی که میوه آنها،نبام یا غلاف،خورجین،خورجنک،کپسول ومخلوط بازداندگان. روشهای برداشت بذر گیاهان علف:گروه اول گیاهانی مانند غلات که توسط کمیاین برداشت می شوند در زمان بردایژشت با 15-12 درصد باشند. گروه دوم:میوه های این گروه شکوفا می شوند و بذر آزاد می شوند مانند زلتن در اطلس،سبزیهای مانند پیاز ،کلم،بامیه اینها را باید قبل از رسیدن کامل برداشت کرد بنابراین در مورد این بذرها باید نکات زیر را رعایت کرد:1-خشک کردن:برای مدتی میوه ها رادر مجاورت هوا قرار داده تا خشک شوند،2-جداسازی:بذرهای تجاری ممکن است توسط ماشین های بوجاری جدا شود که میوه های را کوبیده وبذر را حدا می سازد،3-پاک کردن گروه سوم از گیاهانی مانند گوجه فرنگی،بادمجان،فلفل که میوه آنها پس از برداشت با ماشینهای خرود کننده له می کند میوه هایی مانند انگور ،هلو،سیب،گلابی و تمشک این ها چنانچه میوه بیش از رسیده باشند بذرگیری آسانتر است فرایند بصورت زیر است: 1: جداسازی با مقادیر کم می توان میوه ها را شکافت وباقرار دادن روی تورهای سیمی و با فشار آب بذر را جداکرد. مخلوط گوشت و ذر را در مخازنی قرار می دهند که مدت4 روز در دمای21 درجه هر چند روز یکبار به هم زده می شوند پس از جدا کردن بذرها را شسته درآفتاب یا با دستگاه خشک کننده خشک می شود البته بهترین روش خشک شدن استفاده ارز سایه و جریان هوای ملایم است. نکته:شناور سازی:شامل قرار دادن گوشت به همراه بذر در آب است بطوریکه بذرهای  پروسنگین در ته آب م بذرهای پوک و سایر مواد زاید شناور می شند. در نارنج جدا سازی گوشت ا بذر با اضافه کردن آنزیم پکتی ناز تهسیل می شود در میوه های سته مانند شیر خشک،سرو رونده جدا سازی گوشت سخت است یکی از راههای جدا سازی آنها خورد کردن میوه بوسیله دستگاهای آبگیری وسپس چند روز در آب قرار داده می شوند تا گوشت از بذرجدا شوند از وسیله دیگری مانند همزن برقی می توان استفاده کرد برای جلوگیری ازصدمه دیدن بذرها می توان تیغه های همزن را با پلاستیک پوشاند.این روش برای جدا سازی بذر گیاهانی مانند بذر زبانگنجشک کوهی،سیرویس بریAmellancheir ،زالزالک و زرشکی بکار برده شود. خشک کردن:بذر باید پس از شست و شو خشک شود اما در مورد بذرهای کوتاه عمر نباید خشک شوند در صورتکم بودن رطوبت هوا خشک کردن در هوای آزاد صورت می گیدر .دمای خشک کردن نباید از 43 درجه بیشتر باشد دمای مناسب 32درجه است اما در مورد کروط داران تا60 درجه مشکلی ندارد. خشک کردن خیلی سریع ممکن است موجب چروک شدن ،شکاف خوردن و گاهی باعث ایجاد پوسته های سخت بذرشوند رطوبت حداقل برای اثر بذرها 15-8 درصد است. آزمون برش:جهت مطمئن شدن از قوه نامیه بذر قبل از جمع آوری بهتر است تعدادی از میوه ها را بار کرده و تست جوانه زنی را انجام دهید. بازدانگان یا مخروطیان:استخراج بذر از بازدانگان روشهای ویژه ای نیاز دارند:1-خشک کردن:مخروط ها را اگر پس از رسیدن بمدت 12-2 هفته در هوای آزاد قرار دهیم خشک می شوند وسپس باز می شوند بر حسب گونه های مختلف دمای خشک کردن بطور مصنوعی باید 60-46درجه باشد.2-جدا سازی :بذرها باغلطان مخروط جدا می شوند پس از خشک شدن مخروط باید بلافاصله بذرها جدا شوند..3-بال برداری.:بذر های بازداندگان بال دارند به جز گونه...................که ممکن است بذرآن آسیب ببیند بال آنها برداشت می شود. بذرهای سکو یا وسکو یا دندرون که بالهایشان قابل جداشدن ازبذر نیست. در مقادیر کم می توان بین دودست بذررا مالش داد و بال را جدا کرد ا بوسیله قرار دادن در گونی وفشار دادن ودر مقادیر بیشتر با ماشین های ویژه جدا کردن بال انجام داد4-پاک کردن:بال،مواد زاید،بذرهای پوک توسط ماشینهای مولد باد جدا کرد. انبار کردن بذر:طول عمر: از لحاظ طول عمر بذرها به سه گروه تقسیم می شوند:1-بذرهای کوتاه عمر:عمر این بذرها چند روز ،چند ماه وحداکثر یکسال است که شامل برخی از بذرهای بهاره رس درختان مناطق متعد مانند سپیدار،برخی ار گونه های بید،نارون این بذرها به زمین می زیند وجوانه میزنند. بذرهای بسیاری از گیاهان گرمسیری که تحت شرایط دما و رطوبت بالا کاشته می شوند مانند نیشکر ،کائوچو،درخت ماکادیا،خربزه درختی، مرکبات، نخل ها، انبه،چای کاکائو ژاپنی،قهوه،..... 2-گیاهان آبزی مناطق معتدله:مانند برنج،تیرکمان آبی، نی 3- بذر بسیاری از گیاهان خشکباری مانند هیکوری،پکان،توس،ممرز،فندوق،شاه بلوط،راش،بلوط،گردو،شاه بلوط هندی بذرهای متوسط عمر:این بذرها برای مدت3-2 سال و گاهی تا 15 سال زنده می ماند به شرط آنکه در رطوبت کم ودمای پائین انبار شود بسیاری از سوزنی برگان،سبزیجات،غلات جز این گروه اند. بذرهای طولانی عمر:این بذرها بطور کلی پوسته سختی دارند که در برابر آب و هوا غیر قابل نفوذ است اگر پوسته سخت آنها آسیب نبیند حراقل 3-15 زنده می ماند حداکثر عمر این بذرها می تواند تا 100 سال یا بیشتر باشد. بعضب از بذرها که در شرایط خاص حفظ شوند تا200 سال قوه نامیه خود را حفظ می کنند. عوامل مؤثر بر حفظ قوه نامیه انبار شده: جهت دستیابی به حفظ قوه نامیه بذر دسترسی به شرایط زیر لازم است:کاهش رطوبت ،کاهش دما رطوبت بذر: کنترل رطوبت بذر،در حفظ قوه نامیه مهمترین عامل است بذرهای متوسط عمر در برابر خشکی پایدارند نه تنها می توانند خشکی را تحمل کنند بلکه برای انبار کردن باید رطوبت آنها کم باشد. رطوبت 6-4% برای انبار دراز مدت مناسب است اما در صورت کاهش دما رطوبت کمی بیشتر قابل قبول است گوجه فرنگی در دمای10-5/4و حداکثر رطوبت 13 درصد در دمای 21درجه 11درصد در دمای 26 درجه 9درصد است. با افزایش رطوبت بذر و انبار مشکلاتی ایجاد می شود رطوبت 9-8 درصد بیشتر حشرات .....بود. ورطوبت های 14-12 درصد عوامل بیماری زا فعال می شوند در رطوبت 60-40 درصد بذرها جوانه می زنند واگر رطوبت 30-20 درصد باشد اثکر بذرها قوه نامیه خود را از دست می دهند در نواحی گرمسیری می توان با انبار کردن بذرها در ظرف های سر بسته قوه نامیه آنها را حفظ کرد. کوتاه بودن عمر بسیاری از بذرهای کوتاه عمر بدلیل حساس بودن در برابر خشکی است .بذرهای مرکبات فقط خشک شدن کمی را تحمل می کنند. بذرهای گردو، بلوط اگر پس از رسیدن خشک شوند قوه نامیه خود را از دست می دهند. بذرهای کوتاه عمر مناطق معدله را می توان در صورتی که در محیط مرطوب و در دمای حدود 6 درجه برای مدتی حفظ کرد. بذرهای کوتاه عمر گرمسیری زیر10 درجه آسیب می بیند. دما: دمای پائین باعث طولانی شدن عمر بذرها می شود که به آن فرو انجماد یا منجمد نگهداری،منجمد نگهداری را برای بسیاری از بذور می توان بکار برد با قرار دادن بذور در ازت مایع دردمای 196 قرار می دهند به شرطی که رطوبت بذر کم و حدود 8تا15 درصد باشد بذرها را در ظروف سر بسته قرار می دهند این روش پر هزینه است و بذرهای ارزشمند از لحاظ ژنیتکی برای طولانی مدت به این روش نگهداری می شوند. انواع انبار بذر: انبار باز بدون کنترل دما ورطوبت. ویژگی های اساسی این انبار: حفاظت در مقابل آب، جلوگیری از مخلوط شدندر آب وهوای گرم مرطوب و بهترین شرایط در آب و هوای سردو خشک است. ظرف های در بسته ظرف های مختلفی برای این منظور مورد استفاده قرار می گیرند قوطی های حلبی که مقاوم به رطوبت هستند ظرف های شیشه ای، پاکت آلومینومی، کیسه های پلاستیکی و کاغذی که کیسه های کاغذ به رطوبت مقاوم نیستند بذر را می توان برای جلوگیری از جذب رطوبت با مواد جاذب اثر رطوبت مانند سیلیکاژل  به نسبت 1 قسمت سیلیکاژل 10 قسمت بذر.  انبارهای مجهز: دراین انبارها رطوبت و دما قابل کنترل است. پر هزینه هستند و برای نگهداری بذرهای ارزشمند قابل توصیه است بطور کلی نگهداری بذرهای درختان و درختچه های خزنه ای در انبارهای سرد قابل توصیه است مؤثرترین روش انبار کردن بیشتر بذرها پائین آوردن رطوبت بذر به میزان 8-3    درصد،نگهداری در ظرف های سر بسته و دمای 5-1 درجه دماهای زیر صفر می توانند مؤثر باشد به شرط اینکه قیمت بذر هزینه لازم را توجه کند. انبار خشک ومرطوب: بسیاری از بذرهای کوتاه عمر که نماتوانن خشک شوند باید با محیط های نگهدارنده رطوبت مخلوط شود ودر دمای10-0 درجه نگهداری شد. رطوبت نسبی در این نوع انبار 90-80 درصد. بذر گیاهانی مانند مرکبات ،فندق، گردو،بلوط ،آرکادو و لیچی دراین نوع انبارها نگهداری می شود. فرایند جوانه زنی : سه شرط اصلی جهت جوانه زنی بذر مورد نیاز است:1- بذر باید دارای قوه نامیه سالم بوده یعنی جنین آن زنده و قادر به رشد باشد.شرط دوم: بذر باید در شرایط محیطی مناسب یعنی آب قابل استفاده ،دمای مناسب، اکسیژن مورد نیاز گاهی نور قرارمی گیرد،3- هر نوع خفتگی یا خواب در بذرموجود نباشد. فرایندهای درونی که منجر به برداشتن خفتگی می شود به نام پس رسی گفته می شود. پس رسی به زمان و گاهی به روشهای ویژه ای از کار با بذر نیاز دارد. مراحل جوانه زنی: 1- فعال:جذب آب توسط بذر خشک جذب می شود، جذب آب ............ باعث نرم شدن پوششهای بذر و مرطوب شدن پروتوپلاسم می شود در نتیجه بذر متورم شده ممکن است. پوسته آن شکسته شود این فرایند یک فرایند فیزیکی است هم در بذرهای زنده و غیر زنده انجام می شود. برای آغاز جوانه زنی جذب آب سه مرحله دارد:1- جذب 60-40 درصد آب معادل 120-80 درصد وزن خشک، 2- یک دوره آهسته جذب آب ،سوم جذب آب تا 170 درصدوزن خشک،  3-سنتزآنزیم ها: فعالیت آنزیمی چند ساعت پس از آبگیری بذرآغاز می شود بخشی از فعال شدن در نتیجه دوباره فعال شدن آنزیم های ذخیره در بذر و بخشی در نتیجه آنزیم های جدید است. مرحله رشد طولی سلول و ریشه چه :نخستین علامت قابل مشاهده در جوانه زنی روئیدن ریشه چه است که از رشد طولی سلولها و نه از تقسی شدن آنها حاصل می شود که طی چند ساعت یا چند روز پس از کاشت صورت می گیرد و پایان مرحله است. 2- گوارش انتقال: چربیها ، پروتئینها و کربوهیدرات ها در آنوسپرم ، لپه ها، پرسپرم (کامیتومیت ماده) این ترکیبات  تجزیه شده وبه مواد ساده تری تدیل شده به مصرف نقاط رشد می رسد. مرحله سوم:رشد و دانهال در نتیجه تقسیم سلولی درنقاط رشد جداگانه در محور جنین حاصل می شود نقطه رشد ریشه ،ریشچه نامیده  می شود و در پائین محور جنین پدیدار می شود و نقطه رشد شاخسار ساخچه نامیده می شود در بالای محور جنین روی لپه ها قرار دارد ساقه دانهال به دو بخش پائین لپه(زیر لپه)........... و بخش بالای لپه یا رو لپه.............. هنگامی که رشد در محور جنین آغاز می شود وزن ترو وزن خشک دانهال افزایش می یابد در حالیکه وزن بافتهای ذخیر ای کاهش می یابند. رشد اولیه دانهال به یکی از دو صورت زیر انجام می گیرد 1- یا برون خاکی: که زیر لپه رشد طولی دارد و لپه ها از خاک بیرون می آیند 2- رشد درون خاکی:رشد محور زیر لپه  کم است و لپه ها و خاک می ماند محوررو لپه رشد بییشتری میکند.     ویژگی عمده مرحله اول جذب آب  ویژگی عمده مرحله دوم سفتز آنزیم  ویژگی عمده مرحله سوم خروج ریشچه    کیفیت بذر: در تکثیر توسط بذر وجود روشی که بتوان بوسیله آن پی دارا بودن قوه نامیه بذربرد اهمیت خاصی دارد قوه نامیه بوسیله درصد جوانه زدن که تعداد دانهال حاصله را از تعداد معینی بذر نشان می دهد اندازه گیری می شود قدرت رشد دانهال از مشخصات مهم کیفیت بذر محسوب می شود. جوانه زنی بوسیله درصد جوانه زدن ................ درصد جوانه زنی اندازه گیری می شود.   تعداد کل بذرهای جوانه زنی = میانگین تعداد روز لازم برای جوانه زنی         عبارتست از تعداد بذرهای که در زمانهای پی درپی جوانه می زند. زمانهای بین شرو آزمایش تا پایان هرفاصله اندازه گیری است. ارزش جوانه زنی:برای محاسبه آن باید یک منحنی جوانه زنی بوسیله شمارش روئیدن ریشچه یا ساقچه رسم شود مقادیر روی منفی عبارتند از آیا نقطه ای که در آن سرعت جوانه زنی کم می شود و درصد نهایی جوانه زنی است.. ازرش حداکثر ..با تقسیم..  درصد جوانه زنی در ..بر تعداد روزهای لازم برای رسیدن به نقطه بدست می آید میانگین جوانه زنی روزانه:عبارتست از درصد نهایی جوانه زدن تقسیم بر تعداد روزهای آزمایش   خفتگی: هنگام جدا شدن بذراز خفتگی اولیه وجود دارد این خواب نه تنها از جوانه زنی جلوگیری می کند بلکه جوانه زنی فوری جلوگیری می کند بلکه شرایط جوانه زنی را تنظیم می کند. خواب ثانویه:یک مکانیسم دیگرمی باشد که می تواند در برابر شرایط نامساعد محیطی انگیخته شود وممکن است جوانه زنی را بیشتر به تعویق بیند از خفتگی یعنی توقف رشددر هر ساختار گیاهی که حاوی ...........باشد متخصصین تکنولوژی بذر خفتگی را به شرایط درونی که از در صورت مواجه شدن با شرایط مناسب محیطی جلوگیری می کند محدود کرده اند چنانچه بذر با مواجه شدن با شراط مناسب محیطی فوری جوانه بزند گفته می شود بذر خموش است.. بوم خفتگی :خفتگی که از یک یا چند عامل نامساعد محیطی بوجود می آید که در بذر به این اصطلاح معادل خموشی است. فرا خفتگی: خفتگی که دراثر علایم فیزیکی که از خارج تحت تأثیر قرار گرفته است مانند انتهایی یا اثر فلسهای جوانه د بذر پوششهای بذر هستند. درون خفتگی: خفتگی که با عوامل فیزیولوژیکی درون ساختار تحت تأثیر ساخته می شوند مثلاً نمره استراحت بذرها در بذر چنانچه جنین جدا شده و نتواند جوانه بزند در آن این نوع خفتگی وجود دارد. انواع خواب اولیه بذر:1- خفتگی پوسته بذر یا خفتگی فیزیکی :بوسیله پوششهای بذرایجاد می شود که در برابر آب غیر قابل نفوذ هستند با بکار گیری روشهایی که پوسته بذر را نرم نرم کرده یا خراش می دهند این خفتگی رفع می شود در خانواده های بقولا، خانواده پنبه،پیچک ،و سیب زمینی دیده می شود پوششای سخت ممکن است بوسیله ساییدگی مکانیکی ،یخ زدن و آب شدن پی در پی و برخی از گونه ها با آتش نرم شوند. خفتگی مکانیکی Mechanicalol. (پوسته های سخت بذر ) : این نوع خفتگی در اثر سحتی پوسته بذر ایجاد می شود مانند گردو ، میوه های هسته دار ، زیتون که پوسته یخت اجازه رشد جنین را نمی دهد آب ممکن است جذب شود اما رشیچه نمی تواند خارج شود . خفتگی شیمیایی (خفتگی بازدارندگی ) Chemical ol : مواد شیمیایی که پس از برداشت در بذر باقی می ماند به عنوان بازدارنده های جوانه زدنی عمل می کند با شستشوی دراز مدت می توان آن را برطرف کرد در مرکبات ، جالیزی ها ، میوه های هسته دار ، انگور ، سیب ، گلابی دیده می شود در بعضی از گیاهان کویری نوعی بازدارنده های شیمیایی در بذر موجود است که توسط بارانهای سنگین شسته می شوند باران سبک کافی نیست به این موارد باران سنج های شیمیایی گفته می شود . (chemical Raiongouge ) خفتگی مرفولوژیکی یا رویان نابالیده یا توسعه نیافته Mudim entry emby morphological d.    undevlopmente: باید مدتی در دمای گرم بذر را نگهداری کرد تا رشد جنین کامل شود در برخی از گیاهان علفی مانند شقایق نعمانی و جین سینگ (Gincing) خفتگی فیزیولوژیکی Physiologieal.d  : این خواب موقتی است و با انبارداری از بین می رود و برای رفع سریع این خواب می توان دوره های کوتاه سرمادهی ، دماهای متناوب ، تیمار با نیترات پتاسیم یا جبرلین را بکار برد دمای بالاتر از 25 درجه از جوانه زنی بذرهای تازه برداشت شده کاهو و کرفس جلوگیری می کند چنین حساسیتی نسبت به گرما ، گرما خفتگی thermodormancy گفته می شود ،اگر بذر به نور حساس باشد Photod. گفته می شود البته بذرهای بعضی از گیاهان مانند کرفس جهت جوانه زنی به نور نیاز دارد کنترل این خواب در پوششهای بذر قرار دارد  . میان خفتگی Intermical d   : این خفتگی برای بذرهای بازدانگان بکار می رود و اگر بذ ر در سرما قرار گیرد بسرعت جوانه می زند ولی نیاز وطلق ندارد بدون سرما هم جوانه مس زند ولی نیاز مطلق تدارد بدون سرما هم جوانه می زند کنترل این نوع خفتگی در پوششهای بذر است . خفتگی عمیق فیزیولوژیکی (رویانی ) : ویژگی این خواب نیاز به یک دوره سرما یک تا سه ماهه است طی این مدت باید امکان دسترسی به آب و هوا وجود داشته باشد که با سرمادهی مرطوب  Moistehilhing strat fication برطرف می شود . جنین هایی که سرمای کامل دریافت نکنند دچار کوتاهی فیزیولوژیک می شوند . خفتگی دوگانه double  d.: عبارتست از همراه بودن دو یا چند نوع خفتگی در بذر و خفتگی جنین خفتگی ثانوبه secondary dormancy : در طبیعت خفتگی اولیه یک سازگاری برای کنترل و ایجاد شرایط مناسب برای جوانه زنی بذر است خفتگی ثانویه نیز سازگاری دیگری است که از جوانه زنی بذر آبگیری کرده در صورت نامساعد بودن شرایط جلوگیری می کند این شرایط مس تواند در دمای زیاد و نامساعد ، دماهای خیلی کم ، تاریکی بلند مدت (تاریک خفتگی Skot d. ) مثل کرفس نور طولانی (نورخفتگی ) ، تنش آبی ، اکسیژن کم کنترل خفتگی و جوانه زنی : هورمونهای ویژه جوانه زنی :  1- جبیرلین Gebrlien : باعث جوانه زنی می شود در برداشتن انواع خواب از جمله خواب فیزیولوژیک ، نوری ، گرمایی م 2- آبزیک اشید ABA: یک هورمون بازدارنده جوانه زنی است در جلوگیری از زنده زایی و در ایجاد خواب مؤثر است کار بر این هورمون می تواند مانع جوانه زنی بذرهای بیدار شود (هورمون تنش نیز نامیده می شوند ) در جلوگیری از زنده زایی مؤثر است . 3- سیتوکنین cytockenin: بنظر می رسد این هورمون اثر ABA را خنثی ساخته و به جوانه زنی بذر کمک می کند . 4- اتیلن : نقش کمی در جوانه زنی بذر دارد در بعضی از گیاهان مثلاً باعث تحریک جوانه زنی بذر بادام زمینی می شود . عوامل محیطی مؤثر بر جوانه زنی بذر : آب ، priming یا آماده سازی بذر : در این روش جوانه زنی پیش از کشت آغاز می شود تا زمان روئیدن وریشچه یکنواخت شود . دما : بذرهای خشک و آب گیری نکرده قادرند دماهای بالا و پاییین را تحمل کنند آتش در بعضی بذرها خفتگی پوششهای بذر را از بین می برند (گل ابریشم ) بعضی از بذرها برای جوانه زنی احتیاج به دمای پائین دارند و در دماهای بالاتر از 25 درجه جوانه نمی زنند (کاهو ) بعضی از بذرها برای جوانه زنی احتیاج به دمای بالاتر دارند مثلاً برای گوجه فرنگی ، مارچو ، ذرت شیرین حداقل 10 درجه یا بادمجان و فلفل 15 درجه حداقل . نور : بعضی از بذرها برای جوانه زنی به نور احتیاج دارند مثل کرفس بذرهای بازدانگان به نور حساسند . نور مانع جوانه زنی تاج خروس می شوند بذرهای همیشه ، زبان در قفا و بنفشه نیاز به تاریکی دارند . افزایش بوسیله بذر : در برگیرنده کنترل دقیق شراسط برای جوانه زنی هست که شامل استفاده از بذر گواهی شد . با کیفیت مناسب ، حذف هر نوع خفتگی ، تأمین شرایط مورد نیاز آزمون بذر :  نمونه برداری Sampling: اولین مرحله در آزمون بذر تهیه نمونه ای است که نماینده کل توده بذری باشد و سپس برای آزمون فرستاده می شود . تعیین خلوص بذر purity  : عبارتست از در صد وزنی بذر خالصی که در نمونه موجود می باشد . رطوبت بذر توسط کم شدن وزن نمونه ای که در شرایط استاندارد خشک شده است تعیین می شود بسیاری از بذرها در دمای 120 درجه به مدت 4- 1 ساعت خشک می شوند بذرهای روغنی در دمای 103 درجه بمدت 17 ساعت خشک می شوند . تعیین قوه نامیه Viability : روشهای مختلفی مانند جوانه زنی مستقیم Dirct grmanition روبان جدا شده یا Exeised یا embryo مثل TetrazoliomTest بکار برده می شود . جوانه زنی مستقسم عبارتست: از تعداد نهال های عادی که توسط بذرهای مورد نظر تولید شده است که در آزمایشگاه نمونه های 100 تایی را انتخاب کرده و میانگین آنها بعنوان درصد جوانه زنی مستقیم در نظر گرفته می شود مثلاً 4 نونه صد تایی که از آنان میانگین گرفته می شود . آزمون حوله پیچیده Rolledtoultest : یکی از روشهای آزمون مستقیم جوانه زنی است بیشتر در مورد دانه های غلات بکار می رود چندین لایه از حوله های کاغذی مرطوب روی بذر قرار می دهند و در دستگاه جوانه زنی Germinatur قرار می دهند این ممکن است 1 تا 4 هفته طول بکشد . آزمون رویان جدا شده : این آزمون برای تعیین قوه ناحیه درختان و درختچه های چوبی که جنین آنها به یک دوره طولانی پس رسی نیاز دارند بکار می روند بذرها بمدت 3 روز تا 2 هفته در دمای خنک و خزه مرطوب برای آماده کردن بذر جهت جدا کردن جنین بکار رفته می شود سپس جنین را در ظرف های شیشه ای در دمای 22-18 درجه و در نور نگهداری می کنند روبانهای غیرزنده بین 10-2 روز قهوه ای می شوند در حالیکه روبانهای زنده سفت بلقی می مانند و ممکن است نشانه هایی مانند ایجاد کلروفیل ، رشد رشیچه و سافچه نیز در آنها دیده شود . تست تتروزلیوم : روشی است که در آن میزان قوه نامیه بذرها بوسیله خیساندن در محلئل 2، 3و 5 تری غنیل تتروزولیوم کلراید (TTC) و پدیدار شدن رنگ قرمز تعیین می شود در سلولبهاس زنده این ماده به یک ترکیب نامحلول قرمز رنگ تبدیل می شود که از نظر شیمیایی به Fomazan معروف است . بافتهای غیر زنده بی رنگ باقی می مانند نتیجه آزمون تا 24 ساعت مشخص می شود در بعضی از بذرها طی 3-2 ساعت مشخص می شود این ماده بی رنگ است جهت جلوگیری از خنثی شدن نور در ظرفهای تاریک (تیره رنگ ) قرار داده می شود علت استفاده از 1/0 تا 1 در صد است این آزمون بافت زنده و غیر زنده را مشخص می کند . روش کار : 1- هر نوع پوسته سخت بذر مانند درون بر بال ، فلس باید برداشته شود 2-  بذر را باید در ابتدا در آب خیساند و در تاریکی نگهداری کرد 3-  آماده سازی برای انجام این آزمون . بعضی از بذرها مانند سیب و گلابی فقط پوسته را برمی دارند در سوزنی برگان می توان بذر را برش داد بعضی ازبذرها مانند بقولات به هیچ تیماری نیاز ندارند . بمدت 24-2 ساعت بذرها را در محلول قرار می دهند . مرحله بعد تفسیر نتایج جنین هایی که بطور کامل رنگ گرفته اند نشان دهنده بذرهای خوب و سالم هستند بذرهایی که قوه نامیه آنها رو به کاهش تست ممکن است نقاط بی رنگی نشان دهند . اگر آزمون طولانی شود حتی بافت های غیر زنده بخاطر عوامل بیماری زا قرمز شود . آزمون اشعه X : عکس برداری از بذرها با اشعه X می تواند به عنوان آزمون سریع برای تعیین سلامت بذر بکار برده شود این آزمون قوه نامیه را اندازه گیری نمی کند بلکه ساختار داخلی بذر را از نظر اختلالهای مکانیکی ، عدم وجود بافت های زنده مانند جنین . آلودگی به حشرات ترک خوردن در پوسته های داخلی بذر نشان می دهد بذرها جهت این آزمون باید خشک شوند . تیمارهای حذف خواب بذر : الف ) نرم کردن پوسته بذر و سایر پوشش ها : 1- خراش دهی بذر Scarification : عبارتست از هر فرایند شکستن ، فراش دادن یا نرم کردن پوششهای بذر بطوریکه در برابر آب و گاز نفوذ پذیر باشد . ب ) خراش دهی مکانیکی : بوسیله کاغذ سمباده ، سوهان ، شکستن بذر بوسیله چکش می تواند مورد استفاده قرار گیرد . ج ) فراش دهی با آبگرم : در این روش بذرها را در آب 100-77 درجه قرار می دهند گرما باید فوری برداشته شود بذرها به مدت 24-12 یاعت در این آب که بتدریج سرد می شوند قرار می گیرند . د ) فراش دهی با اسید : بذرهای خشک با اسیدسولفوریک غلیظ به نسبت یک قسمت بذر با دو قسمت اسید 2 : 1 تیمار شوند ظروف مورد استفاده باید از شیشه ، سفال یا چوپ باشد از ظرف های پلاستیکی نباید استفاده شود مدت تیمار بسته به نوع بذر از ده دقیقه تا 6 ساعت است در انتها تیمار بذرها باید شسته شوند . ح ) فراش دهی مرطوب گرم : قرار دادن بذرها در محیط گرم و مرطوب (مثل ماسه مرطوب و گرم ) به مدت چند ماه که ضخامت میکروارگانیسم ها پوسته بذر را نرم می کند . پ ) خراش دهی در دمای زیادی : بذر برخی از علف های هرز که پوسته سختی دارند پس از آتش سوزی در جنگل جوانه می زنند . 2- چینه ی سرمایی stritificatia یا Maistchilivg : قرار دادن در یک محیط سرد و مرطوب باعث از بین رفتن خواب می شود می تواند سیستمهای تکثیر: 1- بذر کاری مزرعه ای fileld seedling ، 2- خزانه کاری مزرعه ای field murseervis  ، 3- کشت در شرایط حفاظت شده protition conditioa تکثیر رویشی propagation vigitative : برای تولید گیاهی مشابه با گیاه مادری بکار گرفته می شود این نوع تکثیر وقتی امکان پذیر است که سلولهای زنده گیاهی در هسته خود حاوی تمام اطلاعات ژنتیکی برای تولید یک گیاه کامل باشند (توانمندی totypoteney) . دلایل استفاده از تکثیر رویشی : 1- آسانی تکثیر رویشی ، 2- انتخاب و نگهداری کلونها : انتخاب یک گیاه برتر از جمعیت را نهال و تکثیر آن به روشهای رویشی امکان پذیر است که جمعیت حاصله افرادی مشابه با گیاه مادری خود هستند (هم گروه clone ) ارقام گیاهانی که شناخته می شوند جهت جلوگیری از تفرق صفات به روشهای رویشی تکثیر می شوند . 3- ترکیب بیش از یک نوع گیاه بر روی یک پایه که این عمل با پیوند امکان پذیر است . 4- کوتاه کردن دوره نونهالی : بسیاری از گیاهان چند ساله اگر با بذر تکثیر شوند دوره نونهالی آنها طولانی می شود . 5- کنترل مراحل رشد و مرفولوژی : بسیاری از گونه ها در مرحله نونهالی ویژگیهای خاصی دارند که آنها را از گیاهان بالغ متمایز می کند مثلاً مرکبات در نونهالی خاردار هستند و همچنین بسیار پر رشد در صورتیکه در این مرحله آنها را تکثیر کنیم از نظر میوه دهی نامطلوب هستند بنابراین جهت تکثیر از گیاهان بالغ استفاده می کنیم . تفاوت های ژنتیکی و اپی ژنتیکی : تفاوت های ژنتیکی که بین یک گیاه با گیاه دیگر وجود دارد بوسیله ژنها کنترل می شود که این ژنها روی کروموزوم ها در هسته سلولها قرار دارند تفاوت های اپی ؤنتیکی که بر تکثیر رویشی مؤثر است بر روی ظاهر شدن یا بروز زنها اثر می گذارند اما در برگیرنده تغییردر خود ژنها نیست مثلاً تغییزات که یک گیاه در مکانهای مختلف پیدا می کنند بطور کلی گیاهان یک کلون کم و بیش از نطر ظاهری یکسان هستند . انواع ویژه ای از گوناگونی ها می تواند در آنها انجام شود اگر ظاهر گیاه در حد مورد قبول برای آنها رقم باشد به عنوان شبیه به اصل و یا در واقع جور ، True-to-type محسوب می شود چنانچه تفاوت چشمگیر ایجاد شود بعنوان offtype گفته می شود بلکه بعضی از تغییرات بر اثر ، اثرات محیط سن یا شرایط فیزیوتوژیکی خود گیاه و با تکثیر رویشی تداوم نمی یابند . از سوی دیگر تغییرات ژنتیکی می تواند در بین گیاهان یک کلون بوجود آید و بطور عادی با تکثیر رویشی باقی بماند که به آنها تغییرات بدنی somatic variation تفاوت های درون کلونی : 1- پدیده گافی یا فنو تیپی (محیط نمایی ) ، 2- اپی ژنتیک ، مرحله ای یا مکان نمایی Topophysis  ، جای قرار گرفتن ، چرخه نمایی cyclonphysis  ، سن رشد در سیستم انتهایی ، 3- تغییرات ژنتیکی جهش ها : جهش زنی و کروموزومی ، میتوکندذیایی ، کلروپلاستی - تغییرات ویژه رقم و گونه ، 4- عوامل بیماری زا : 1- بیماری زای درونی : ویروس ، ویروئید ، مایکوپلاسما ، نماتدها ، برخی از باکتریها - عوامل بیماری زای بیرونی : بیماریها و قارچها 1- پدیده گانی یا فتوتپی (ناپایدار ) : شکل ظاهری و رفتار یک گیاه در نتیجه اثر متقابل یا بر هم کنش بین ژنوتیپ یک گیاه در محیطی است که گیاه در آن رشد می کند . مثلاً گلابی بارتلت (ویلیامز ) در واشنگتن تولید می شود .  میوه های کشیده تر در مقاسه با همین رقم که در کالیفرنیا کاشته می شوند تولید می کنند . بعضی از گیاهان آبزی بخشی از گیاه که در زیر آب قرار دارد برگهایی متفاوت با بخش هایی که در بیرون آب هستند (مثل تیرکمان آبی ) اصطلاح محیط نمایی برای توصیف اثر انتقال محیطی کخه افزون در آن قرار داشته به گیاهان حاصله از آن بدون ابجاد اثر دایمی روی طبیعت ژنتیکی گیاه بکار می رود . تغییرات مرحله ای (چرخه نمایی ) یا اپی ژنتیکی : چرخه دانهالی ، این مرحله با سه معیار مشخص می شود : 1- نداشتن توانایی تولید گل ، 2- داشتن برخی از ویژگی های مرفولوژیکی برگ (خارداربودن و ... ) ، 3- دارا بودن قابلیت ریشه و شاخساره نابجای بیشتر ، پائین گیاه نونهال است و نونهال باقی می ماند بنابراین پائین گیاه از نظر گذشت طمان مسن ترسن و از نظر سن بیولوژیکی جوانترین اسشت کنترل پدیده نونهالی هم ژنتیکی و هم اپی ژنتیکی است فرایندهایی که بلوغ زود رس را فراهم می کنند شامل : 1- رشد رویشی پیوسته موجب می شود که مریستم انتهایی زودتر به سمت مرحله بالغی رشد نماید ، 2- افزایش مکرر رویشی با انتخاب افزونه PROPagule ازبخش های انتهایی گیاه ،3-پیوند یاکوپیوندزن روی پایه های پا کوتاه کننده   روشهای حفظ مرحله نونهالی : 1:مواد افزایشی از بافتهای نونهالی گرفته شود قبلا ازجوانه های نابجای ریشه (پاجوشها )ویا نرکها که از جوانه های جانبی در گیاه یا از تورم تنه shaero blast (عبارت است از توده های شاخساره ای که از جوانه های نابجا در پایین تنه ی برخی از گیاهان ایجاد میشود) 2:سرزنی گیاه درناحیه نونهالی 3: درکشت بافت جنین دانهالهای جوان کلون سازی شوند .  مکان نمای (topophysis): اثر مکان روی گیاهی است که از ژن افزونه گرفته میشود بر رشد رویشی که بعد در نتاج مشاهده می شود .گیاهان برخی از گونه ها که با قلمه از شاخه های عمودی تکثیر شده اند گیاهانی تولید می کنند که شاخساره های انها عمودی ریشه می کنند و گیاهانی که از قلمه های شاخه های جانبی ایجاد شده اند ریشه افقی دارند این حالت در قهوه و مخروطیان دیده می شود البته در برخی از درختان مانند درخت غول هرس موجب برگشت رشد افقی به عمودی میشود . 2: تغییرات ژنتیکی 1: جهش ( MUTATION): عبارت است از دگرگونی ژنتیکی که تغییرات دایمی در ژنوتیپ گیاه ایجاد می کند که ممکن است روی کروموزم های هسته یا ژن های سیتوپلاسم یا میتوکندری باشد در گیاهان باغبانی جهش های که در کلون ها رخ می دهد باعث ایجاد تغییرات ناگهانی در ظاهر گیاه میشود . که به آنها جهش جوانه یا Bud-Sport  یا Bud-Mutation میگویند . گاهی سبب بوجود آمدن ارقام جدید می شود. مانند رقم Trady-Nonparial که از رقم Nonparial بادام حاصل می شود . یا سیب Delicious که از جهش جوانه رقم Golden delicious حاصل شده است .یا شلیل که حاصل جهش جوانه در هلو است . گیاهانی برگهاهی ابلق دارند مانند مرکبات -شمعدانی - سانسوریا - حسن یوسف . مثالهای از بافت نا همشکلی هستند در این گیاهان پلاستیدها در قسمت هایی از بافت برگ فاقت خاصیت تولید کلروفیل است . که اینها حاصل جهش هستند .   روشهای تشخیص بیماری در مواد افزایشی (قلمه وپیازو...) -1 تشخیص با کشت Cultuve indexing -2 تشخیص ویروس : عبارت است از انتقال ویروس با پیوند یا کوپیوند به گیاهان حساس نشانگر که پس از مدتی علائم مشخص را نشان میدهند مثلا یک جوانه از گیاه مورد نظر ویک جوانه ازگیاه نشانگر روی یک پایه مشترک پیوند می شوند . -3 الکتروفورز :عصاره گیری و خالص سازی RNA ومشاهده باندها روی ژن اکریل امید است تا ویروسهای دارای RNA دو رشته ای شناخته شوند . در مقایسه با RNA گیاه که تک رشته ای است . روشهای حذف عوامل بیماریزا : 1: گزینش قسمتهای غیره آلوده 2: کشت نوک شاخه (برجستگی انتهای ) 3: کشت مریستم که اغلب عاری از ویروس وسایر عوامل بیماری زا می باشد. 4: تیمارهای کوتاه مدت با گرمای زیاد :در این روش گیاه را در برابر دما قرار می دهند که به اندازه کافی زیاد وطولانی باشد تا عوامل بیماری زا را از بین ببرد در مورد گیاهان مختلف ممکن است از 43 تا57 درجه به کار رود . شامل: خیساندن در اب گرم _هوای گرم یا بخار گرم می باشد . 5: تیمارهای طولانی مدت با گرمای کم مثلا به مدت دو تا چهار هفته در دمای 38درجه قرار میدهند 6: ترکیب تیمار گرمای در کشت نوک شاخساره است . 7: تیمار شیمیای گیاهان مادری است . برای مثال گل شیپوری را به وسیله خیساندن ریزوم ان به مدت یک ساعت در محلول فرم آلدیید از قارچهای بیماریزای ریشه عاری ساخت. 8: کشت دانهال : چون انتقال ویروس از طریق بذر کم است میتوان از بذور غیر جنسی استفاده کرد .   تکثیر بوسیله قلمه :Cutting تکثیر توسط قلمه های ساقه - جوانه برگ و برگ نیازمند تولید ریشه نابجا می باشد . قلمه های ریشه باید شاخسارههای جدید از جوانه های نابجا Aduenithious Buds ایجاد وریشه ی موجود را با تولید ریشه های نابجا توسعه دهند .   ریشه های نابجا به دو صورت وجود دارند : 1: ریشه های از پیش تشکیل شده Preformed root 2: ریشه های بعد از زخم.  1 : ریشه های از پیش تشکیل شده به طور طبیعی روی ساقه گیاهان مادری تشکیل میشوند . اما تازمانی که ساقه قطع نشود رشد نمی کنند 2: ریشه های بعد از زخم فقط پس از قلمه گیری ایجاد می شوند .   تغیراتی که در حین رشد قابل مشاهده است شامل چهار مرحله است: 1: نامتمایز شدن یا تمایز زدای didefferentiation در سلولهای تمایز یافته 2: تشکیل آغازنده های ریشه Root initiates از برخی سلولهای نزدیک به دسته های آوندی که توسط نا متمایز شدن بصورت مریستم در آمده باشند . 3: رشد اغازنده های ریشه و تبدیل به پریموردیای ریشه (سر آغازنده های سازمان یافته ) 4: بیرون آمدن سر آغازنده های ریشه از بافت تکثیری همراه با ارتباط آوندی بین سرآغازنده های ریشه و بافت آوندی قلمه . در گیاهان علفی ریشه های نابجا به طور معمول از نزدیک خارج و بین دسته های آوندی منشا می گیرند مثلا در گوجه فرنگی - کدو و ماش از پارانشیم آوند آبکش ایجاد می گردد . در حسن یوسف از دایره محیطیه ایجاد می شود . در گیاهان چندساله چوبی که در آنها یک لایه یا بیشتر آوند چوبی و ابکش ثانویه وجود دارد . ریشه های نابجا در قلمه های ساقه به طور معمول از سلولهای پارانشیم زنده که در آوندهای آبکش ثانویه قرار دارد منشا می گیرد . اما بعضی موارد منشا آنها از لایه زاینده آوند آبکش و یا مغز می باشد .   قلمه برگ : منشا توسعه شاخساره و ریشه های نابجا در قلمه های برگ متفاوت است که میتوان آن را به دو گروه توسعه یافته از مریستم اولیه و ثانویه تقسیم کرد . مریستم اولیه گروههای سلولی هستند که به طور مستقیم از سلولهای جنین منشا می گیرند . مریستم ثانویه گروههای سلولی هستند که متمایز شده و عمل خاصی را انجام می دهند و بار دیگر به سلولهای مریستمی تبدیل شده که باعث باززایی اندامهای جدید گیاه می شود.   قلمه های برگ دارای مریستم اولیه : در برگهای جدا شده بریوفیلوم گیاهانی کوچک در اطراف برگ ایجاد می شود که آنها را جنین های برگ ساره ای (Foliar embryos) می گویند که وقتی رشد بیشتری می کنند ریزش کرده و در محیطی مناسب ریشه دار می شوند .   قلمه های برگ دار مریستم ثانویه : در گیاهانی مانند بگونیا رکس - سرم sedum سانسوریا - بنفشه آفریقایی گیاهان جدید از قلمه های برگ حاصل مریستم های ثانویه هستند که از سلولهای کامل شده نه پهنک یا درون برگ ایجاد می شود . در بنفشه آفریقای ریشه ها و شاخساره های نا بجا با تشکیا سلول های مریستمی از سلول های دیواره ای که بین دسته های آوندی قرار گرفته اند بوجود می آیند و بطور کلی منشاء برون زا دارند. ابتدا ریشه تولید می شود و سپس ساقه ایجاد می شود در سیبزمینی شیرین و پیرونیا شاخساره های جدید روی قلمه برگ در بافت پینه ای که در اثر فعالیت مریستم های ثانویه روی سطح بریده شده بوجود می آید ایجاد میشود .ریشه های نابجا بسیار آسان تر از جوانه های نابجا روی برگ تشکیل می شوند . در گیاهانی مانند کراسولا باید قلمه برگ با یک جوانه همراه باشد تا تولید شاخساره کند . قلمه های ریشه: باز زایی مریستم های جدید ریشه روی قلمه ریشه اغلب مشکل تر از تولید جوانه های نابجا است .ریشه های جدید ممکن است نابجا نباشند بلکه از آغازنده های ریشه نهفته ای که روی ریشه های فرعی قدیمی وجود دارد حاصل می شوند در قلمه های ریشه معمولا ابتدا شاخساره نابجا و بعد از آن ریشه ها اغلب از پایین شاخساره های جدید حاصل می شوند قلمه ریشه نهال های جوان بهتر از درختان مسن ریشه دار می شوند که علت آن باززایی سیستم ریشه ای جدید می باشد.   قطبیت Polarity : قلمه های ساقه شاخساره را در انتهای دور پاهنگ Distal end و ریشه ها در انتها ی نزد پاهنگ Proximad end قلمه های ریشه در انتهای دور پاهنگ ریشه و در انتهای نزد پاهنگ شاخساره ها ایجاد می کند بافت ساقه قطب گرایی شدیدی دارد قطب گرایی در قلمه های ریشه شدید است . به طور کلی جهت حرکت ریشه به سمت زمین و شاخساره ها خلاف ان است .   شدت قطبیت : یعنی جهت کاشت باید رعایت شود . مثلا اگر ساقه را برعکس قرار دهیم ریشه ها در بالا ایجاد می شود. همبستگی میان قطب گرای و حرکت اکسین مشاهده شده است . هورمون : مواد آلی اند که مواد غذایی نبوده و در غلظت های کم در نقاط خاصی از گیاه تولید می شود و فراینده های فیزیولوژیکی را تنظیم می کند از محل تولید به محل اثر منتقل می شود و ویژگی هورمونی از سایر مواد مناسب ترند . تنظیم کننده های رشد گیاهی : ترکیبات سنتز شده یا هورمونهای گیاهی هستند که فرایندهای فیزیولوژیکی را کنترل می کنند تمام هورمونهای تنظیم کننده های رشد هستند ولی همه تنظیم کننده های هورمون نیستند . سیتوکنین - اکسین - جیبرلین - اسید آبسزیک - اتیلن - پلی آمینها - از انواع هورمونها هستند . اکسین : بیشترین اثر را در تشکیل ریشه دارد . در سال 1930 کشف شد که در ریشه زایی موثر است .   انواع اکسین : 1-اسید ایندول  2- استیک IAA  3- اسید ایندول بوتریک IBA 4- اسید نفتالین استیک NAA اکسین ها ریشه های نا بجا را تحریک می کند ولی رشد ریشه را متوقف میکند .   سیتوکنین ها : ترکیبات طبیعی و مصنوعی هستند مانند : زآتین -کنیتین - PBA- ZIP - 6. بنزیل آمینو پورین به طور کلی نسبت زیاد اکسین به سیتوکنین مناسب تشکیل ریشه نابجا است.   منابع : 1- ازدیاد نباتات . دکتر خوشخوی (3) جلد ترجمه         PLANT PROPAGation                                               Hartman et all zoot 2) ازدیاد نباتات مرندی (ارومیه ) 3) روشهای تکثیر گیاهان زمینی  دکتر خوشخوی ( شیراز ) ازدیاد نباتات Alan too good         propagation  plants  (5