قرنطينه گياهي
قرنطينه گياهي، ضرورتي اجتناب ناپذير
"دکتر شاهين نوري نژاد"
همواره همهگیریهای ناشی از بیماریهای گیاهی و یا حمله و طغیان حشرات مضر کشاورزی (آفات)، باعث صدمات اقتصادی و حتی گاهی اجتماعی بسیار شدیدي در جوامع شده است. همهگیری تاریخی رخ داده در ایرلند در اثر بیماری بادزدگی سیبزمینی و مرگ و مهاجرت انسانها باعث شد تا رشتهی بیماریهای گیاهی پا به عرصه ظهور نهاده و روشهایی برای کنترل بیماریهای گیاهی، ابداع و ارائه شود. حمله ملخهای دریایی در سال 1358 که از ايالات متحده شروع شد، پس از عبور از آفریقا و عربستان، به جنوب غربی ایران رسيد و ضمن ايجاد وحشت در منطقه، و ايراد خسارت شدید به مناطث درگير، باعث از بين رفتن تعدادي از روستاها شد.
مطالعات بسیار زیادی در مورد اپیدمی ناشی از بیماریها و طغیان آفات صورت گرفته است و روشهای متعددی برای کنترل هریک ارائه شده است. در این نوشتار با توجه به وسعت بحث، صرفا در مورد جلوگیری و کنترل خسارت بیمارگرهای گیاهی پرداخته ميشود. این روشها را ميتوان در بند، اصل يا گروه طبقهبندی کرد و با اینکه اين اصول بر اساس منابع مختلف متفاوت است، اما چهار اصل در آنها مشترک هستند:
جلوگیری از نفوذ (Exclusion)، حذف (Eradication)، حفاظت (Protection) و ایمنسازی (Immunization) خلاصه میشوند. بنابراین اصل اول و اصلی در کنترل بیماریهای گیاهی، جلوگيری از ورود عامل بيماری به منطقه يا جلوگيری از برخورد پاتوژن با ميزبان است. در مرحلهی دوم و در صورتی که نتوانيم از ورود بيماری به منطقه جلوگيری کنيم يا از تماس فيزيکی پاتوژن با ميزبان ممانعت به عمل آوريم و بیماری در منطقهای محدود رخ دهد، راه حل مناسب، حذف آن گیاهان است که طبيعتا همراه با حذف پاتوژن خواهد بود. بر اساس اصل سوم، اگر در دو اصل اول نا موفق بوديم بايد بکوشيم تا جمعیت بیمارگر را با استفاده از سموم و روشهای زراعی و ... تحت کنترل درآوریم. برای این منظور یکی دیگر از روشها، ایجاد گیاهان مقاوم و حتی ایمن در برابر بیماریها است تا ميزان سرعت و شدت بيماری را کاهش دهيم. بنابراین اولین اصل و مهمترین اصل جلوگیری از ورود بیمارگر به یک منطقه است که خود از سه بخش مختلف Prohibition، Interception و Elimination استوار است.
معناي Prohibition در لغت، منع و قدغن کردن، و به عبارتي منع ورود يا خروج يا کاربرد يک چيز در منطقه خاص است. در گياهپزشکی، بهترين اصطلاح برای اين کلمه، قرنطينه است. معناي Interception در لغت، جداسازی يا حايلبندی بين دو چيز است. در گياهپزشکي بهترين مثال برای اين روش، استفاده از بادشکنها يا استفاده از سدهای طبيعی است. معناي Elimination نيز حذف پاتوژن قبل از آلودگی است و در لغت به معني حذف چيزی از روی چيز ديگر است. بهترين مثال براي مورد اخير، ضدعفوني (Disinfections) يا گواهی (Certification) بذر است. در واقع Disinfections حذف پاتوژن در مقصد و Certification حذف پاتوژن در مبداء است.
قرنطينه بر اساس تعريف گياهپزشکی عبارت است از جلوگيری از ورود پاتوژن به منطقهای که آن پاتوژن در آن جا حضور ندارد. اولين قانون قرنطينه در سال 1873 ميلادی در آلمان برای جلوگيری از ورود سوسک کلرادو تصويب و اجرا شد. در ايران نيز برای اولين بار در سال 1314، قانون قرنطينه تصويب و هنوز سعی بر اجرای آن است. در حال حاضر بر اساس توافقی که در نخستين کنگرههای حفظ نباتات تصويب شده است کره زمين به 8 ناحيه تقسيم شده و هر ناحيه توسط يک سازمان يا کميته يا شورا اداره ميشود که وظيفه آنها، تصويب و اجرای قوانين قرنطينه بر اساس اصول حاک بر قرنطينه گياهي، بين مناطق و داخل مناطق است. اين هشت سازمان عبارتند از: سازمان حفظ نباتات آمريکای شمالی NAPPO، سازمان حفظ نباتات اروپا EPPO، شورای سالمسازی داخل آفريقا، کميته حفظ نباتات خاور نزديک كه در ايران نيز نظارت دارد، کميته حفظ نباتات جنوب شرقی آسيا، کميته حفظ نباتات حوزهی دريايي کارائيپ، کميته حفظ نباتات داخل آمريکا و کميته حفظ نباتات استراليا و اقيانوسيه.
اصول حاکم بر قرنطينه گياهی
· روش های قرنطينه بايد منطق بيولوژيک داشته باشد
· روش ها بايد پايه و اساس داشته باشد
· اهداف بايد دستيافتنی و معقول باشد
· قوانين بايد قابل تجديدنظر باشند
· قوانين بايد با ساير روشها همراهی شوند
· همکاريهای لازم از طرف مردم و در سطح بينالمللي وجود داشته باشد
انواع قرنطينهها
· کاملا ممنوع
· بسيار محدود يعنی محصول اجازه ورود ندارد مگر اينکه در مبداء مورد آزمايش قرار ميگيرد.
· محدود: در اين حالت به طور محدود به محصول اجازه ورود ميدهند و در يک منطقه محدود آن را استفاده مي کنند. اگر نتايج مثبت بود اجازه انتشار به ساير مناطق را نيز ميدهد.
· بدون محدوديت: در مورد پاتوژنهايي است که يا گياه ميزبان آنها در منطقه وجود ندارد و يا پاتوژن و گياه اهميت چنداني ندارد.
لازم به ذکر است قرنطینه میتواند برای یک شهر، منطقه، کشور و حتی قاره صورت گيرد.
وجود برخی موانع طبیعی نظیر کوههای مرتفع، دریاها و اقیانوسها خود یک عامل مهم در جلوگیری از ورود بیمارگرهای غیر بومی باشند. به عنوان نمونه، قاره استرالیا و اقیانوسه توسط اقیانوسها محاط شده است و این مانع طبیعی باعث میشود که بسیاری از عوامل بیماریزا و آفات گیاهی نتوانند خود را به آنجا برسانند. بنابراین اگر این بیمارگرها یا آفات توسط انسان یا کشتیها یا هواپیما و ... وارد آن منطقه نشود هیچ گاه شاهد اپیدمی ناشی از عوامل غیر بومی نخواهیم بود. یعنی اجرای اصل اول کنترل بیماریهای گیاهی. برای نیل به چنین اهدافی، پیش زمینههایی لازم است که عبارتند از: وضع قوانین لازم برای کنترل ورود و خروج بیمارگرهای غیر بومی از طریق واردات و صادرات، داشتن هماهنگیهای لازم بین ارگانهایی نظیر گمرک، ستاد مبارزه با قاچاق کالا، سازمان جهاد کشاورزی (حفظ نباتات)، مراکز تحقیقاتی و سازمان بازرگانی است.
خوشبختانه در کشور ما، قوانین بسیار خوب، جامع و مناسبی برای این مورد وضع شده است. گام بعدی داشتن یک پایگاه دادهی به روز از فهرست آفات و بیمارگرهای گیاهی (قارچها، باکتریها، ویروسها، نماتدها، گیاهان انگل) و میزان بیماریزایی هر یک از بیمارگرها، علفهای هرز و اطلاعات بسیار کامل در مورد گیاهان بومی ایران و حساسیت یا مقاومت آنها در برابر بیمارگرهاست. چنین فهرستي برای کشورهایی که محصولات مختلفي از آنها اعم از کشاورزی یا غیرکشاورزی به کشورمان وارد میشوند نیز باید در دسترس باشد. بیتردید، داشتن چنین فهرستي نیازمند تحقیقات بسیار گسترده و فراهم کردن ابزار لازم برای ردیابی بیمارگرها، شناسایی آنها و بررسی شدت بیماریزایی آنها در بخش گیاهپزشکی، و شناسایی و بررسی گیاهان زراعی و باغی ایران همراه با بررسی خصوصیات آنها در بخشهای علوم گیاهی، زراعی و باغی است. به این ترتیب آفات و بیماریهایي که بومي ایران نیستند مشخص خواهد شد. داشتن و به روز رساني چنين فهرستي، همواره برای کشور و نیز سایر کشورهای دیگر، ضروری است چراکه نه تنها به هنگام واردات بلکه در هنگام صادرات به کشورهای دیگر نیز آنها به چنین فهرستي مراجعه خواهند کرد. این بدين منظور است که در بازرسی عمومی کليه فرآورده های گياهی اعم از بذر، غده، خود گياه يا خاک همراه با گياه، به منظور شناسايي آفات و بيماريهای آن مورد ارزيابی قرار گرفته و پس از مشخصشدن آفات و بيماريهای موجود در آن، در صورتی که مورد يا موارد يافت شده، جزء قهرست قرنطينه نباشد اجازه ورود يا خروج به ان محموله صادر ميدهد.
شایان ذکر است که طی سالهای، اخیر تغییرات زیادی در ردهبندی و نیز نامگذاری بیمارگرهای گیاهی رخ داده است و همواره در حال تغییر هستند. لذا به روز رسانی این فهرست همواره نیازمند افراد متخصص در زمینههای مربوطه است. اما در بازرسي اختصاصي بر روی نمونهها يا فرآوردههای گياهی، يکسری آزمايشات اختصاصی به منظور شناسايي مورد قرنطينه انجام ميگيرد. این بازرسیها و آزمایشات میتواند بصورت بازرسی از کشوری که محصولات قرار است از آنجا وارد کشور شود صورت میپذیرد و یا در مبادی ورودی از مرزها. شایان ذکراست که ردیابی بیمارگرها با کوچکتر شدن اندازهی آنها و غیر قابل کشت بودن آنها (ویروسها و مایکوپلاسماها) بسیار دشوارتر است. این کار وقتی که بخشهای مورد بررسی در اندامهای تکثیری در حال خواب باشند نیاز به یک سیستم بسیار دقیق و بهینهسازی شده دارد. برای این منظور میبایست افراد بسیار ورزیده و مجربی تربیت شوند تا قادر باشند که یک قطعه میکروسکوپی از میسلیوم، مقدار بسیار جزئی از ویروسها و مایکوپلاسماها را آنهم در کوتاهترین زمان ممکن از بین انبوهی از محصولات ردیابی کنند. وجود ابزار و فناوريهاي لازم از پيشفرضهاي اين کار است. علاوه بر ابزار دقیق و تجهیزات، مواد بیولوژیکی نیز بایستی شناسایی و مهیا باشند. برای مثال اگر امکان ردیابی ویروسها با استفاده از روشهای مبتنی بر پروتئین یا ژنوم ویروسها امکانپذیر نباشد بایستی از گیاهان محک استفاده کرد. این گیاهان نسبت به برخی یا گروه خاصی از بیمارگرها حساس هستند و با بررسی بیماری ایجاد شده در آنها میتوان به وجود یا عدم وجود بیمارگرهای قرنطینه پیبرد. اینجاست که اهمیت بررسی گیاهان و مطالعهی شدت مقاومت یا حساسیت آنها به بیمارگرها مشخص میشود. نگهداری این گیاهان نیز نیازمند فضای مناسب و به دور از هر آلودگی و مهمتر از آن جلوگیری از خروج آفات و بیمارگرهای احتمالی هستند که این امر گاهی اوقات نیازمند گلخانههایی با فشار منفی است.
خدایا: پاکم کن ، تا خاکم کنند.